– Opinie artikel op persoonlijke titel –

Stop de professionalisering van ervaringsdeskundigen

Sinds de eerste ervaringsdeskundigen in de GGZ gingen werken, is er veel veranderd. ‘Het beroep’ onderging een metamorfose, gericht op herstelgericht werken en professionalisering. Het nadeel van dit voortschrijdende proces is dat gemaakte keuzes in de beginfase leidden naar de discrepantie waar we nu mee te maken hebben. De kernwaarden van ervaringsdeskundigheid zijn verandert. Het is tijd voor een evaluatie. Zitten we met de inzet van ervaringsdeskundigen nog op de goede weg? 

Definitie van Dale woordenboek

Betekenis volgens het van Dale woordenboek

Weinig bekend over resultaten inzet ervaringsdeskundigen

Bij de vele ontwikkelingen rond de inzet van ervaringsdeskundigheid in de GGZ is nooit tijd genomen om rustig te reflecteren. Niemand weet hoeveel ervaringsdeskundigen (Ervaringswerkers) er in de GGZ werken en welke resultaten dit oplevert. Het is niet bekend of het opgestelde Beroepscompetentieprofiel voldoet en hoe de inzet van ervaringsdeskundigen in de praktijk uitpakt. Sowieso is er weinig onderzoek gedaan. Onderzoekers van het IVO schrijven

“nauwelijks evidentie voor de veronderstelde effecten van de inzet van ervaringsdeskundigheid”.

Onderzoeker IVO

Dat ligt volgens hen deels aan de kwaliteit van het beschikbare onderzoek: de onderzochte aspecten van ervaringsdeskundigheid varieerden sterk en de setting was vaak heel verschillend. Kortom: er is een kennislacune rond de inzet van ervaringsdeskundigheid.

In beschrijvingen van de praktijk komen de vele positieve kanten van de inzet van ervaringsdeskundigen naar voren. Ze bereiken dingen die andere hulpverleners niet voor elkaar krijgen. De begeleiding en ondersteuning is laagdrempelig en voelt vertrouwder aan voor cliënten. Het is duidelijk dat ervaringsdeskundigen een waardevolle bijdrage leveren aan de zorg. Juist door de koppeling aan herstelgericht werken kunnen ervaringsdeskundigen met hun begeleiding cliënten een stap verder helpen.

Ervaringsdeskundigen zijn kritisch op elkaar

Bestaande onderzoeksrapporten en beschrijvingen meestal gericht zijn op best practises. Slechte voorbeelden worden nergens geregistreerd en een klachtenregeling ontbreekt. Toch zijn er volop kanttekeningen te plaatsen bij de huidige inzet van ervaringsdeskundigen. Op Sociale Media zijn niet alleen positieve, maar ook veel negatieve ervaringen te vinden. Er zijn voorbeelden van doorgeschoten professionalisering, waarbij ervaringsdeskundigen zich als hulpverleners opstellen, maar ook van cliënten die nog teveel in hun eigen herstelproces zitten. Er wordt geschreven over de afwerende houding van collega’s in FACT-teams, maar ook over de openlijke weerstand van sommige ervaringsdeskundigen tegen de GGZ en tegen medicatie.

MEEPRATEN IN DEZE DISCUSSIE?

MEDIO APRIL START DE VEERKRACHT CENTRALE SAMEN MET ENKELE ANDERE ORGANISATIES VAN ERVARINGSDESKUNDIGEN EEN ONDERZOEK. IEDEREEN KAN EEN ENQUETE INVULLEN EN ZIJN/HAAR MENING ACHTERLATEN.

LAAT JE GEGEVENS ACHTER, DAN HOUDEN WE JE OP DE HOOGTE
MELD JE AAN

Politieke belangen bij snelle professionalisering

Onderling discussiëren ervaringsdeskundigen over de verschillende stromingen en visies op ervaringsdeskundigheid. Toch leiden de kritische geluiden niet tot een bezinning op het ingeslagen pad van professionalisering. De trein dendert verder. Snelheid gaat voor zorgvuldigheid.

Meerdere partijen hebben een politiek belang bij snelle professionalisering. De minister, GGZ-instellingen en Mind hebben in het hoofdlijnenakkoord de inzet van ervaringsdeskundigen opgenomen. Dit jaar moet de financiering geregeld worden, maar de voorbereidingen gaan te langzaam. Onlangs nam de Tweede Kamer al een motie aan waarin ze oproepen tot snellere resultaten. Verzekeraars en werkgevers willen echter eerst weten hoe ze professionele ervaringsdeskundigen kunnen herkennen en wat ze kunnen verwachten. 

Discrepantie tussen kernwaarden en beroepscompetenties

In 2013 is door het Trimbos Instituut een Beroeps Competentie Profiel (BCP) opgesteld, dat de basis is voor alle verdere professionalisering. Het rapport beschrijft 15 competenties en 87 gedragskenmerken waar ervaringsdeskundigen aan moeten voldoen, gekoppeld aan de herstelvisie. Stuk voor stuk zijn deze competenties zinnig voor de herstelgerichte taak die ervaringsdeskundigen in de GGZ gekregen hebben. Alleen zeggen de meeste competenties niets over het hebben van eigen ervaring. Ervaringswerkers moeten bijvoorbeeld

‘Leer- en ontwikkeltrajecten op maat kunnen aanbieden’

‘Functioneel en resultaatverantwoordelijk samen kunnen werken met oog voor het proces

Beroepscompetenatieprofiel Ervaringsdeskundigheid

Het hebben van eigen ervaring is ook niet voldoende, men moet eerst ‘ervaringskennis opdoen’. 

Oneigenlijk gebruik Beroepscompetentieprofiel

Het BCP is opgesteld om ervaringsdeskundigen een geaccepteerde plek te geven in de interdisciplinaire teams in de GGZ. Voor dit doel werkt het goed. De bijna 100 (!) pagina’s geven een helder beeld van wat nodig is om vanuit ervaringsdeskundigheid  herstelbegeleiding aan te bieden. Maar ervaringsdeskundigheid is op zoveel meer manieren waardevol. Het BCP gaat bijvoorbeeld voorbij aan alle manieren om ervaringsdeskundigheid buiten de zorg- en welzijnssector in te zetten en aan de rollen voor ervaringsdeskundigen waar extra kennis het spreken van dezelfde taal in de weg staat. Dat is logisch, want het BCP is enkel bedoelt voor wat de naam al zegt: het beschrijven van competenties voor een specifiek beroep. In de praktijk wordt het echter ook voor de vele andere rollen van ervaringsdeskundigen gebruikt.

Cliënt en ervaringsdeskundige spreken niet langer dezelfde taal

Sinds het verschijnen van het BCP is een kerstboom opgetuigd met eigen jargon en specifieke competenties. De ontwikkelde definities rond ‘Ervaringsdeskundige’ sluiten niet aan bij de betekenis als Nederlands woord, waardoor veel spraakverwarring en onduidelijkheid ontstaat. Ook het woord herstel heeft een eigen betekenis gekregen die cliënten in eerste instantie niet herkennen. In de GGZ betekent herstel het (leren) leven met een ontwrichtende aandoening, beperking of kwetsbaarheid. In het dagelijks leven gebruiken we het woord echter voor beter worden. Je herstelt van een griep. Het van Dale woordenboek heeft het over genezing of terugbrengen in een vroegere toestand.

Kenniscentra beschreven competenties en een leerplan, opleidingen maakten leerdoelen, belangenbehartigers lobbyen voor de financiering. Los van elkaar zijn alle stappen in deze ontwikkeling verklaarbaar. Maar bij elk nieuw beleidsstuk holt de kernwaarde van ervaringsdeskundigen verder uit holt. Hoe meer jargon en hulpverlenersvaardigheden het werk van ervaringsdeskundigen beheersen, hoe verder zij van hun eigen ervaringen af komen staan. Cliënt en ervaringsdeskundige spreken niet langer dezelfde taal. Langzaam maar zeker is er een discrepantie ontstaan tussen de oorspronkelijke inzet van ervaringsdeskundigen, die vooral bij cliëntgestuurde organisaties nog is terug te vinden, en de invulling die vanuit kenniscentra en opleidingen wordt gestimuleerd. 

Opleidingen hulpverleners en ervaringsdeskundigen deel hetzelfde

De inhoud van het BCP werkt door in het onderwijs. Neem een vak als ‘motiverende gespreksvoering’. Dit is helpend in de beroepspraktijk waar ervaringsdeskundigen herstelprocessen begeleiden. Tegelijkertijd schuurt het. De ervaringsdeskundige werkt door het inzetten van deze gesprekstechniek op dezelfde manier als hulpverleners. Het gaat ten koste van de gelijkwaardigheid en autonomie van de cliënt. 

‘Deskundig door ervaring’ is voor geschoolde ervaringsdeskundigen niet langer voldoende. Beroepsopgeleide ervaringsdeskundigen zijn ‘deskundig over herstelervaringen van anderen en het werken in een zorgberoep’. Bij de HBO-opleidingen zijn deze toegevoegde elementen al zo centraal komen staan, dat afgestudeerden ook kunnen gaan werken in zorgsectoren waar ze geen eigen ervaring hebben. De verwachting is dat iemand met een lichamelijke beperking niet in de GGZ wil gaan werken, en andersom. Maar het kan wel. Het diploma is geldig in alle zorgsectoren en in het volledige Sociale Domein. De studie leidt op tot ‘Ervaringsdeskundige in Zorg en Welzijn’. Het belang van eigen ervaring is ondergesneeuwd. 

Jij begrijpt me tenminste

Cliënt na een gesprek met een maatje

Positioneer ervaringsdeskundigen náást de cliënt

Het kan ook anders. In Engeland hebben bijvoorbeeld tientallen Peer Support Workers een betaalde baan bij Mind Norwich. Ze werken in het Sociale Domein naast  ggz-therapeuten, maar staan naast de cliënt. De Peer Support Workers steunen onvoorwaardelijk het pad dat de cliënt wil bewandelen.
Deze ervaringsdeskundigen worden uitgekozen op persoonlijkheid en (levens)ervaring. Vervolgens leren zij in een 10-daagse training alles wat ze nodig hebben voor hun werk. Het is de bedoeling dat de ervaringsdeskundige dicht bij de eigen ervaringen blijft staan. Niet voor niets krijgt iedereen al tijdens de sollicitatie de boodschap “It’s not a lifetime job”.

Politieke steun is gericht op laaggeschoolde rollen

Er is politieke steun voor betaalde inzet van ervaringsdeskundigen. Het ministerie, Mind en GGZ-Nederland kwamen overeen om ervaringsdeskundigen in te zetten. Ze beschrijven daarbij de rol van Peer Support Worker, waarbij de ervaringsdeskundige geen herstelgerichte taken heeft. Het hoofdlijnenakkoord benoemt: 

“Voor veel mensen kan een gesprek met iemand die het een en ander heeft meegemaakt, dezelfde taal spreekt, het belangrijkste zetje zijn naar de juiste hulp. Of het helpt om gewoon even samen uit te blazen, waardoor een situatie niet verergert. Daarom is afgesproken om meer gebruik te maken van ervaringsdeskundigen bij zorg en ondersteuning aan mensen met psychische problemen.”

Hoofdlijnenakkoord GGZ

De motie van de Tweede Kamer beschrijft een tweede invalshoek, de functie van rolmodel:

“Ervaringsdeskundigen geven een krachtig signaal dat je van een psychische aandoening kunt herstellen en zij spelen een belangrijke rol bij destigmatisering.”

Motie Tweede Kamer

Kortere opleiding voor ervaringsdeskundigen

Een 10-daagse training á la Mind Norwich zou voldoende moeten zijn voor ervaringsdeskundigen die werken zoals in het hoofdlijnenakkoord en de Motie van de Tweede Kamer is beschreven. Door het omlaag bijstellen van de eisen aan ervaringsdeskundigen, kan de impasse rond de professionalisering verbroken worden. Werkgevers kunnen gerichter mensen aannemen, verzekeraars kunnen zorg op maat inkopen.


Toch dendert de trein van de professionalisering verder. Er is opnieuw een opdracht gegeven aan kenniscentra, dit keer aangevuld met de vakvereniging van Ervaringsdeskundigen (VvED). Op welk moment ervaringsdeskundigen en zélf mee mogen praten over al deze ontwikkelingen is volstrekt onduidelijk. Ook de landelijke en regionale organisaties waar ervaringsdeskundigen werken, zijn niet betrokken.

Tijd voor evaluatie en bezinning

Het is tijd voor bezinning. Laten we onderzoeken wat de resultaten zijn van de verschillende stromingen rond de inzet van ervaringsdeskundigheid. De eisen van het BCP zouden niet heilig moeten zijn. Eerst moeten we weten in welke rollen ervaringsdeskundigen werken. Misschien moet er zelfs vastgesteld worden wat de maximale scholing is voor een Peer Support Werker. Alleen dan kunnen we weten in welke richting de trein van professionalisering verder moet rijden. 

Interessant? Deel het met anderen!

10 Comments

  1. Joop

    Beantwoorden

    Een mooi artikel. Ik heb geen opleiding, maar voel mezelf op mijn terrein wel ervaringsdeskundige en ben actief in zelfhulpgroepen en -activiteiten. Ik overleg daarbij met … ervaringsdeskundigen, met opleiding. Dat schuurt regelmatig omdat ik me aan de ene kant niet serieus genomen voel, terwijl het lijkt alsof men mij ook wil professionaliseren. Geen van beiden is fijn.

  2. Beantwoorden

    Trudy, je gaatbinnenkort bij MIND een lezing houden mbt Ervaringsdeskundigheid…. MIND wil de ervaringsdeskundige naar de professionele hulpverlening trekken. Los van de lotgenote en via financiering door MIND. Daar blijft weer een deel van hangen in Amersfoort. Over empathie, inlevingsvermogen en betrokkenheid wordt niet gerept in de aankondiging van de bijeenkomst waarvoor jijee uitnodiging hebt aanvaard. Wat ga je daar zeggen? Je hebt niet het idee dat je voor een bepaald doel wordt gebruikt?

    • Trudy Jansen
      Beantwoorden

      Wat je vertelt wist ik niet, maar ik weet wel dat ze geen invloed hebben op mijn lezing. Ik ga wat geef wat voorbeelden uit het verleden om daarna de kernwaarden van ervaringsdeskundigen zoals wij die zien uit te leggen. Dat is inderdaad empathie, … , liefde!
      Zie de foto van de flap op https://veerkrachtcentrale.nl/over-ons/
      En ik ga weer uitleggen dat het makkelijker is om ‘het Beroep’ weer Ervaringswerker te noemen ipv 17 miljoen mensen een andere betekenis van een normaal Nederlands woord te laten leren.

  3. Beantwoorden

    Dank je Trudy. En sterkte! Helaas is de top MIND een bolwerk van professionals zonder gevoel voor mensen die hulp nodig hebben. Mijn voorstel is om koepels als MIND te laten leiden door ervaringswerkers op vrijwilligersbasis met een onkostenvergoeding die professionals aansturen, maar ja…….

  4. Beantwoorden

    Geef de professionalisering een kans, werk er actief aan mee en zorg ervoor dat de geest en de kernwaarden van ervaringsdeskundigheid in de professionalisering bewaard blijft. Het is vooral een semantische discussie. Ik denk dat authentieke professionalisering van de ervaringsdeskundige een meerwaarde kan zijn voor de cliënt, de ervaringsdeskundige en het sociaal systeem.

    • Trudy Jansen
      Beantwoorden

      Hoi Lieven,
      Een semantische discussie vind ik het niet. Met dit artikel probeer ik juist uit te leggen dat ik minimaal twee stromingen zie die juist inhoudelijk sterk verschillen. De kernwaarden worden anders ingevuld door de mensen die de beroepsgerichte scholingen volgen dan door veel andere ervaringsdeskundigen. ‘Authentieke professionalisering’ kan goed zijn, maar dat begrip wordt nu uitgewerkt op een manier die voor mijn gevoel juist tegen de geest en kernwaarden ingaan.

      • Beantwoorden

        Beste Trudy,
        Ik deel zeker jouw zorg dat ‘de geest en de kernwaarden’ van ervaringsdeskundigheid moeten worden gevrijwaard en zelfs nog meer moeten worden versterkt. Met ‘authentieke professionalisering’ bedoel ik nu net een ‘radicalisering van de geest en de kernwaarden’ van ervaringsdeskundigheid, maar niet los van de realiteit van het reguliere hulpverleningsveld. Ik zie ervaringsdeskundigheid als een ‘andere’ expertise die binnen gebracht wordt in (voor mij) de GGz. Professionalisering is een middel om hierin niet te verstarren, in dialoog te gaan én net de eigen identiteit van de ervaringsdeskundigen uit te zuiveren, meer tot hun recht te laten komen. Daarin moet de ‘geest en de kernwaarden van ED’ de kern en het uitgangspunt vormen. Ervaringsdeskundigheid zal altijd ‘luis in de pels’ moeten zijn. Op het moment dat ervaringsdeskundigheid niet meer onder een vorm van discussie staat, dan is er iets niet meer juist en moeten alle knipperlichten afgaan. Misschien reageer ik te sterk vanuit de Belgische context, maar vanuit mijn ervaringen met Nederland, loopt dit toch wel gelijk. Met vriendelijke groeten, Lieven Claeys.

Leave Comment

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *